Stefan Słocki

slocki3

Cementownia, port remontowy, Huta Miedzi Głogów, Turoszów, Kędzierzyn – składają się na industrialny i zaskakująco kolorowy peerelowski pejzaż. Z drugiej strony Armia Ludowa broniąca naszych granic, oczywiście zachodnich. Państwo silne przemysłem i wojskiem.

Od razu trzeba sobie powiedzieć jedno: to nie jest wybitne malarstwo. Nie twierdzi tak nawet Dawid Radziszewski, który obrazy Stefana Słockiego (1913-1990) pokazuje właśnie w swojej galerii. To malarstwo nierówne, ale też – gdy przyjrzeć mu się bliżej – w wielu miejscach niechlujne, niedopracowane. A mimo to wystawa od progu wciąga. Rzadko mamy dziś do czynienia z tego rodzaju malarstwem.

Radziszewski pokazuje wybór prac Słockiego, artysty – jak pisze galerzysta – którego „zna jakieś pięć osób w Polsce”, a „ponad połowa z nich mieszka w Zielonej Górze”. Tam bowiem spędził większą część życia Słocki; stamtąd pochodzi też Radziszewski, który pozostaje zielonogórskim patriotą i piewcą tamtejszego środowiska artystycznego. Ta wystawa to nie przypadek.

slocki6

slocki8

Urodzony na Kresach i wykształcony jeszcze przed wojną w Krakowie i Lwowie, Słocki już w 1945 roku jako repatriant trafił do Zielonej Góry, gdzie był jednym z tzw. organizatorów życia artystycznego. Pracował m.in. jako plastyk zakładach produkcji taboru kolejowego Zastal. Ale nawet w Zielonej Górze nie był postacią pierwszoplanową, jak chociażby Marian Szpakowski, którego twórczość też popularyzuje Radziszewski.

Słocki tworzył grafiki i obrazy, uczestniczył w lokalnych i ogólnokrajowych przeglądach, w tym w zielonogórskim Złotym Gronie. Wiódł życie prowincjonalnego artysty. W Zielonej Górze miał kilka wystaw, głównie jubileuszowych, po których pozostało kilka cieniutkich katalogów. Na zdjęciach pojawia się z jamnikiem na kolanach i fajką w dłoni.

Teksty w tych katalogach nie tłumaczą zbyt wiele, są raczej mieszanką kilku faktów z życia artysty, górnolotnych frazesów oraz nudnych zielonogórskich anegdot. Nawet Radziszewski niewiele więcej jest w stanie o Słockim powiedzieć.

slocki1

Dlaczego ta wystawa może się więc podobać? To twórczość, która na pierwszy rzut oka trąci Peerelem. Możemy ją łatwo umiejscowić w czasie i ówczesnej propagandzie: proindustrialnej, propaństwowej, antynazistowskiej. Można powiedzieć, że ta wystawa porusza w nas jakąś nostalgiczną strunę.

To nostalgia nie tyle za samym Peerelem, co za czasami, w których w prowincjonalnym, wojewódzkim mieście istniało życie intelektualne i artystyczne; w którym ktoś taki jak Stefan Słocki mógł tworzyć i obchodzić kolejne okrągłe rocznice w lokalnej galerii Związku Polskich Artystów Plastyków. To nostalgia za małą stabilizacją i bezkrytyczną naiwnością. Gdyby w podobny sposób ktoś dziś potraktował nasze współczesne otoczenie, oburzeniu nie byłoby końca. Ale ponieważ te obrazy mają już na sobie pewną patynę, a my wiemy, jak potoczyła się historia, możemy się łatwo poddać tej bezpiecznej atmosferze.

Wystawa w galerii Dawida Radziszewskiego skupia się bowiem tylko na pewnym wycinku twórczości Słockiego – jego obrazach z lat 70. o tematyce fabrycznej i wojskowej. Z katalogów wynika, że jego twórczość była znacznie bardziej zróżnicowana. Inspirował się muzyką, a w sztuce – od fowizmu i impresjonizmu, po Henryka Berlewiego (którego miał okazję poznać przy okazji jego wystawy w Zielonej Górze) i grupę Blok.

slocki7

slocki2

Mam jednak wrażenie, że w tych obrazach dzieje się znacznie więcej. Słocki nie jest po prostu jednym z wielu peerelowskich plastyków. Niemal wszystkie obrazy ujęte są w czarne winiety, przez co przypominać mogą fotograficzne slajdy – ich znaczenie pozostaje zagadką. Widać tu upodobanie do centralnych, symetrycznych kompozycji, które z jednej strony może wskazywać na inspirację malarstwem awangardowym, z drugiej – sztuką ludową. Na związki z tą drugą wskazywać też może kolorystyka oraz stosowane uproszczenia.

Ujęte syntetycznie drzewa w obrazie „Na straży pokoju I” wypełniające całość kompozycji są przecież jak wyjęte z ludowych wycinanek. Obrazie „Powrót z ćwiczeń”, lakoniczne przedstawienie przemarszu wojsk na barwnym tle, czołgów i piechoty, przywodzi na myśl niektóre kompozycje Aleksandra Dejneki, ale powielanie identycznych motywów czołgów i grup żołnierzy znowu przypomina wycinankowe multiplikacje. W centrum pejzaży umieszcza zaś trudne do dookreślenia ciało niebieskie. Trudno jasno stwierdzić jaka to pora dnia. Czy to  słońce, czy księżyc, są zawsze zaćmione.

slocki5

W katalogach wystaw Słockiego mało mówi się o tym fragmencie swej twórczości, ale w jednym z tekstów znajdziemy taki cytat z artysty: „Te moje Turoszowy i Płocki to przecież dzisiejsze katedry. (…) Obiekt przemysłowy, konstrukcja – są dla mnie nie tylko przemysłem, który coś tam produkuje. Widzę w tych konstrukcjach również swoiste piękno, kształty, ruch”. Podobnie myśleli radzieccy awangardziści. Ale to przecież myślenie typowe dla epoki Gierkowskiego dobrobytu na kredyt, który odbija się w tytułach jego cykli: „W hołdzie partyzantom poległym w walkach o PRL” czy „Pejzaż przemysłowy PRL”.

Chociaż pytany o socrealizm, Słocki odżegnuje się od tego okresu i nie chce w ogóle o nim rozmawiać, jego obrazy – przynajmniej te na wystawie u Radziszewskiego – wyglądają, jakby powstawały na zamówienie, z pewnością zaś odpowiadały na oficjalne zapotrzebowanie: wielkie zakłady pracy, rozwój przemysłu ciężkiego i wojsko chroniące naszych granic.

slocki4

Mimo niektórych detali, malarstwo Słockiego jest w jakimś sensie typowe. Takie obrazy zazwyczaj pojawiają się na wystawach dotyczących nie tyle sztuki, co kultury wizualnej, jako rodzaj ciekawostki (jak „Chłoporobotnik i boa grzechotnik” Ewy Tatar). Radziszewski traktuje Słockiego z większą atencją.

Trudno jednak wiązać ze Słockim większe nadzieje. Nic tu nie jest nawet na sprzedaż. Wszystkie obrazy na wystawie pochodzą z zielonogórskich publicznych kolekcji. A Radziszewski nie tłumaczy się właściwie, dlaczego przygotował wystawę akurat Słockiemu. Oddaje to zresztą jakiś nonszalancki rys tego galerzysty. I fajnie, że jest jeszcze miejsce na takie wybryki.

Dekadencja

dekadencja3

Jakiś czas temu zawrzało na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Władze uczelni zapowiedziały remont lokalu w piwnicach Pałacu Czapskich, gdzie działa popularna wśród studentów (i nie tylko) Eufemia, klubokawiarnia z bogatym programem kulturalnym. Przy okazji remontu Akademia wypowiedziała Eufemii umowę. W jej obronie natychmiast zmobilizowali się studenci i nawet ja, obok wielu artystów i kuratorów, podpisałem petycję. Ważniejsze były jednak głosy prawie dwóch tysięcy studentów. Sprawą zajęła się prasa, ale, jak pisała „Gazeta Stołeczna”, już wtedy było widać, że prawdopodobnie „nawet podpis Bałki nie pomoże”.

Ciekawsze jednak, co władze ASP widzą na miejscu Eufemii. Kanclerz uczelni Michał Leszczyński mówił: „Chcielibyśmy, żeby w tym miejscu powstał show room, w którym można by prezentować prace studentów, pracowni, wydziałów”. Show room miałby działać obok nowej restauracji. Na nią pewnie nie byłoby już stać studentów. A sam, studiując kiedyś po drugiej stronie Krakowskiego Przedmieścia, w Eufemii właśnie się stołowałem. Już wtedy, chociaż było to jeszcze inne miejsce niż dzisiejszy klub, jako studenci UW zazdrościliśmy studentom malarstwa i grafiki Eufemii.

Rektor Adam Myjak nie docenia wartości kulturotwórczych takich miejsc jak Eufemia, ale przede wszystkim nie docenia swoich studentów. Oto bowiem na zaliczenie zajęć z podstaw wystawiennictwa u Dawida Radziszewskiego (Wydział Zarządzania Kulturą Wizualną) otworzyło się w piątek kilka niewielkich wystaw. Jedna z nich, w Eufemii, staje w jej obronie, ale nie tylko. Skoro zamiast Eufemii ma być „show room” czy „sklepik z pamiątkami”, młode kuratorki, Agata Grabowska i Olga Rusinek, uprzedziły władze uczelni i same taki sklepik urządziły.

Na wystawie w sklepiku znalazły się pastiszowe kopie rzeźby, którą rektor Myjak zaprojektował dla sieci centrów handlowych Dekada, nazywanych, nomen omen, zgodnie z narzucaną do kilku lat nowej terminologii handlowców, galeriami. Stąd właśnie jej tytuł: „Dekadencja / sklep z pamiątkami”. Stawiane przed centrami handlowymi kopie tej samej rzeźby to typowe Myjakowe gluty z cyklu „Figury”. Pozostawiając interpretację odbiorcy, Myjak sugerował, że mogą one przedstawiać „Anioła biznesu”. Nie precyzował jednak, czy to anioł czuwający nad biznesem, czy inwestor start-upu.

dekadencja1.jpg

Zaproszonym dziesięciu studentom i absolwentom warszawskiej ASP nie sprawiło więc większej trudności odtworzenie i wyśmianie „Figur” Myjaka. Tytuły ich prac to nazwy miejscowości, w których stanęło pierwszych dziesięć rzeźb dla Dekady, od Skierniewic po Brodnicę (dziś jest już ich więcej). Jedna z rzeźbek powstała z pomalowanego na różowo styropianu (Kaisu Almonkari), inna, którą oglądałem już w stanie rozpadu, z chrupków kukurydzianych (Natan Kryszk). Karykaturą rzeźbiarskiego gluta są po prostu inne gluty, co jest też kpiną z mistrzowskiego charakteru pracowni na ASP (powielania stylu profesorów).

Aleksandra Piotrowska jako swój wkład w wystawę przyniosła zaś na wernisaż tort ze zdjęciem biznesmenów i artysty pod sklepem z rzeźbą. Na torcie zadała pytanie: „Czy był pan na otwarciu?”. Przy okazji odsłaniania rzeźb Myjaka przed centrami handlowymi Dekada też się zawsze jakieś torty kroi, a panowie w garniturach pozują przed rzeźbami.

Wokół wystawy już na otwarciu zrobił się ferment, a do kuratorek dochodziły głosy o bezprawnym wykorzystaniu znaku towarowego, jakim jest nieszczęsna rzeźba Myjaka, i grożących im konsekwencjach. Najwyraźniej trafiły w czuły punkt. Rozumiem ich emocje, ale szkoda, że poddały się presji i schowały prace w torebki po chipsach, tym samym eksponując inne znaki towarowe (by zobaczyć same prace, musiałem poprosić, by je z torebek wyciągnięto). Ale profesor Myjak nie skompromitowałby się bardziej, niż występując przeciwko własnym studentom. Powinien się też wykazać jakimś rudymentarnym poczuciem humoru.

Przy okazji zamówienia „Figur” Myjaka przez Dekadę, nie mogło też zabraknąć innego piewcy powiązań kultury i biznesu, kultury celebryckiej, byłego ministra kultury (w notabene lewicowym rządzie) Waldemara Dąbrowskiego. Okraszał on wytwory swego ulubionego (obok Igora Mitoraja) rzeźbiarza górnolotnymi frazesami. „Kultura – mówił na przykład Dąbrowski – nie jest żadnym decorum, jest jedną z podstawowych energii, z których rodzi się lepszy świat, lepsza gospodarka, lepszy sens życia społecznego, godniejsze życie. Popieram zbliżenie ludzi biznesu i świata sztuki. Bo ludzie polskiej gospodarki też są wielkimi kreatorami. To nie są kreacje mniejsze niż kreacje artystyczne. One również wymagają wyobraźni, niezwykłej pracy, nie rodzą się z niczego”. To Dąbrowski wymyślił Festiwal Gwiazd w Międzyzdrojach (późnej w Sopocie) i kwadrygę na Teatrze Wielkim Operze Narodowej, której dyrektoruje. Stworzyli ją oczywiście Myjak i Janusz Pastwa.

dekadencja2

„Dekadencja” to wystawa ze sporymi jajami i bardzo w duchu nauczyciela studentek-kuratorek, galerzysty Dawida Radziszewskiego, który, gdy jeszcze mieszkał w Poznaniu, zaproszony do udziału w wystawie poznańskiej sztuki w bojkotowanym przez siebie Arsenale, wysłał tam kupę śmieci ze strychu własnej galerii.

Dobrze świadczy o studentkach, gdy zajmują się sprawami sobie bliskimi (zamknięcie Eufemii), a jeszcze lepiej, gdy potrafią z otwartą przyłbicą skrytykować swoich profesorów. Pytanie bowiem, jak mylne pojęcie o mecenacie sztuki, służalcze postrzeganie roli artysty wobec biznesu, celebrytyzm i artystyczne gusta kończące się na Myjaku (ewentualnie Mitoraju) przekładają się na samą uczelnię. Myjakowi się to po prostu od dawna należało. No i może rzeczywiście, jak ponoć mawiał Tadeusz Kantor, rewolucje rodzą się w kawiarniach.

Środkowy palec ministra

dofinansowaniaZero – tyle środków na rozwój swoich kolekcji otrzymały muzea poświęcone sztuce współczesnej w ostatnim rozdaniu ministerialnego programu grantowego. Chodzi dokładnie o cztery zera, cztery puste rubryki: zero dla Muzeum Sztuki Nowoczesnej, zero dla Mocaku, zero dla Muzeum Współczesnego Wrocław, zero dla Muzeum Sztuki w Łodzi. O tym, że będzie to zero, mówiło się od dawna. Wczoraj plotki się potwierdziły. Tylko dlaczego ministerstwo zwlekało tyle czasu z ogłoszeniem tych zer?

Mniej więcej wiadomo, kto zasiadał w komisji, która tak nisko oceniła wnioski muzeów. Tej informacji ministerstwo nigdzie nie podaje (albo ja nie potrafię jej znaleźć), więc nie będę tu powtarzał niepotwierdzonych informacji. Ale zamieszczę linka do bloga Dawida Radziszewskiego, który pisze o tym szerzej: Zmiany.

Zero mówi samo za siebie. Ministerstwo, nawet jeśli rękami swoich rzekomych ekspertów, pokazało sztuce współczesnej środkowy palec.

Do tej pory mogliśmy się jeszcze trochę łudzić, że zachowane zostaną pewne pozory normalności. Największe dotacje otrzymywały instytucje kościelne i jednoznacznie prawicowe (ale czy rząd PO nie wsparł Świątyni Opatrzności Bożej jako placówki kulturalnej?). Jedną z największych dotacji wśród czasopism otrzymały „Pressje”, ale ministerstwo wsparło także czasopisma niszowe, np. „Szum” i „Glissando”. Zero na rozwój kolekcji to jasny sygnał, policzek dla całego środowiska.

Osobny program adresowany do muzeów sztuki współczesnej na rozwój ich kolekcji został wywalczony w ministerstwie jako echo ostatniego Kongresu Kultury Polskiej. To było spore osiągnięcie. W żadnej z tych instytucji nie zmienił się w ostatnim roku dyrektor, wszystkie konsekwentnie rozwijają swoje programy. Co się takiego zmieniło, że w poprzednich latach muzea otrzymywały dotacje, a nagle ich propozycje zostały tak nisko ocenione? Zmienił się rząd, minister, komisja, zmienił się klimat polityczny, zmieniły się priorytety.

Może chodzi o to, że muzea nie zamierzają obchodzić 1050 rocznicy chrztu Polski? Może nie kupują „sztuki narodowej”? Mam raczej wrażenie, że sztuka współczesna została ukarana. Że karze się całe środowisko. Do głosu i władzy doszli frustraci, którzy tyle bili piany w ostatnich latach o spiskach, przekrętach, układach, machlojkach, nie podpierając swych grubo ciosanych tez faktami. Do władzy doszli obrażeni.

Na razie wiemy, jakiej sztuki ministerstwo nie będzie wspierać – jakiejkolwiek, którą kojarzylibyśmy z tym, co rozumiemy jako „sztukę współczesną”. Aż się boję myśleć o wizji sztuki ministra Glińskiego. Bo w filmie to pseudohollywoodzkie produkcje o chwale polskiego oręża, w muzyce – pewnie Moniuszko, w teatrze – aktorzy wyłącznie w pełnym rynsztunku. A sztuka? Pewnie łatwiej jest ministrowi powiedzieć, czego nie lubi, niż czego od sztuki oczekuje. Zresztą, jak w przypadku stadnin i spółek skarbu państwa, nie chodzi o kompetencje.

W przyszłym tygodniu w CSW w Warszawie odbywa się walne zebranie Sekcji Polskiej AICA. Czy AICA zajmie głos w tej sprawie?