W Tuchowie

Z okazji wydania książki z rysunkami Krzysztofa Maniaka („Maniak z natury”, red. Przemysław Jędrowski), powróciłem do jego rodzinnego Tuchowa, by na łamach „Dwutygodnika” opisać, jak wygląda jego tamtejsze solowe życie artystyczne.

Sztuka Maniaka nie ma jasno wyznaczonych granic, miesza się z tak zwanym życiem i z przyrodą, ma miejsce tam, gdzie aktualnie przebywa artysta. Rdzeń jego twórczości jest trudno uchwytny i nie da się go łatwo przyszpilić. To subtelne działania, dotyki, spacery, zbliżenia, zbieractwo, ocieractwo. Cykliczne powroty do ulubionych miejsc w lesie, wynajdywanie nowych, delikatne interwencje, zazwyczaj rozciągnięte w czasie, nawet na lata.

Równie ważną formą rozpowszechniania sztuki Maniaka co wystawy są publikacje. Podchodzi do nich z właściwą sobie dyscypliną. Na pierwszą z nich składały się wyłącznie fotografie – książka „Wybrane prace fotograficzne dokumentujące działania, interwencje i obserwacje Krzysztofa Maniaka w Tuchowie i okolicach w latach 2013–2019” pod redakcją Sebastiana Cichockiego powstała przy okazji wystawy w BWA w Tarnowie i Galerii Bielskiej BWA w Bielsku-Białej. W drugiej, wydanej w 2023 roku niedużej książeczce „Po naturze” nie było ani jednej ilustracji; swą sztukę Maniak przedstawił w formie krótkich tekstów – opowiadań i instrukcji. Nie były to odautorskie komentarze, Maniak traktuje tekst po prostu jako medium sztuki. Jednocześnie podkreśla przedmiotowość samych książek – obie zamknął na specjalnie zaprojektowanej drewnianej półeczce.

Narzucając swym książkom ograniczenia, Maniak problematyzuje więc samo medium. W książce fotograficznej można zobaczyć kilka zdjęć z działań ze znalezionym w lesie szkieletem sarny. W tekście zawartym w „Po naturze” – poznać cały proces, towarzyszące mu emocje, intencje, zrozumieć, co się właściwie wydarzyło. Maniak pisze: „Głównie spacerowałem z sarną, robiąc jej zdjęcia. Otulałem ją kwiatami, zatapiałem w trawach, układałem na gałęziach drzew. Wiele z tych prób skończyło się niepowodzeniem”. Po roku zakopał szkielet w lesie niedaleko miejsca, w którym go znalazł (49°53’11.1’’N 21°02’06.7’’E). Czytając o szkielecie, trzeba go sobie wyobrazić. Artysta uzmysławia w ten sposób, że każda forma dokumentacji ma swoje ograniczenia, żadna nie jest pełna. Jakby sugerował, że chcąc doświadczać jego sztuki 1:1, musimy sami zacząć ją uprawiać. Tu znowu z pomocą przychodzą jego instrukcje.

Niedawno ukazała się jego trzecia książka – tom zatytułowany „Maniak z natury”, nad którym artysta pracował wraz z kuratorem Przemysławem Jędrowskim i grafikiem Marcinem Matuszakiem, założycielem niszowej oficyny Mono Duo Tri. Swą premierę książka miała w trakcie tegorocznego Warsaw Gallery Weekend w galerii BWA Warszawa. Jeśli nie liczyć krótkiego posłowia Jędrowskiego, książka ponownie ogranicza się do jednego medium – tym razem rysunku. Można ją nabyć w trzech różnych okładkach, a zebrany materiał opisują trzy hasła: ciemny las, pejzaże, spacery.

Książka daje dobry wgląd w rysunkowy dorobek Maniaka z ostatnich lat, indeks na końcu publikacji wymienia w postaci niewielkich ikonek jego wszystkie prace rysunkowe. Warto pamiętać, że jego rysunki są podwójnie zapośredniczone. Zawsze pracuje na podstawie fotografii, później jednak usuwa wykorzystane pliki. Rysuje od dekady, tworząc często pracochłonne wielkoformatowe prace na papierze, często z sobą w pejzażu, przez co możemy się z nim skonfrontować w skali 1:1. Większość z nich dzieje się w lesie, przypominają kadry z jego filmów czy fotografii. Jeśli rysunek również potraktować jako medium dokumentacji, stanie się jednak jasne, że jest znacznie bardziej subiektywny i podatny na emocjonalne manipulacje niż fotografia czy wideo. Rysunki w podobny sposób ukazują jego relację z naturą, ale Maniak gra tu atmosferą, las bywa przyjazny lub złowrogi, a miejsce człowieka wobec przyrody – bardziej wieloznaczne. Chociaż zawsze odsyłają do realnych miejsc i zdarzeń, to prace bliskie literackiej fikcji.

Praktyka Maniaka opiera się z jednej strony na obserwacji, z drugiej – na kształtowaniu własnego życia i najbliższego otoczenia, od biurka, przy którym pracuje, regału, w którym archiwizuje swoje publikacje i dokumenty, przez swój dom, ogród, ulicę, przy której mieszka, po otaczające Tuchów lasy i bezdroża, z dalekim widokiem na Beskidy.

To sztuka delikatnych, niewinnych zawłaszczeń, bez naruszania niczyich praw autorskich i własności. Za swe dzieło sztuki Maniak uznaje na przykład ulicę Spacerową (49°53’41.2’’N 21°03’59.8’’E). Nazwa ulicy, której był pierwszym mieszkańcem, a przy której od niedawna mieszka wraz z żoną i córką, została jej nadana w wyniku jego podania do urzędu. Maniak był w tym procesie po prostu obywatelem, ale też artystą. Dokumentacją faktu artystycznego jest korespondencja urzędowa, cały proces opisał zaś w książce „Po naturze”, zamieszczając w niej również listę wszystkich ulic w Tuchowie. Używając narzędzi administracyjnych, dostępnych dla każdego mieszkańca, Maniak konceptualnie zawłaszczył niedługą ulicę. Cieszy go, gdy na Spacerowej ktoś wyprowadza psa, wypełniając jej nazwę sensami.

Na ostatnich stronach „Maniaka z natury” nastrój książki wyraźnie się zmienia, dominująca wcześniej narracja gubi się, przestajemy śledzić głównego bohatera. Niespodziewanie pojawia się rysunkowy portret córki artysty Michaliny z kucykiem na czubku głowy, poważnej i zanurzonej w swoim świecie, w duchu dzieci portretowanych niegdyś przez Wyspiańskiego. Dalej przenosimy się zaś do „Parku w Tuchowie przy Spacerowej 1”. Oglądając rysunek na kilku detalach w książce, można nie dostrzec, że mamy do czynienia z ogromną pracą, 3 na 4,5 metra.

W jednej kompozycji Maniak zestawił różne prace zrealizowane w sąsiedztwie swego domu przy Spacerowej. O ile jego interwencje w naturę są zazwyczaj efemeryczne, na własnym podwórku pozwala sobie na tworzenie bardziej trwałych rzeźb. Pracuje tu od prawie dekady, posadził pole tarniny, własnoręcznie usypał spiralny kopiec i kilka innych form z ziemi. Jest tu rzeźba z metra sześciennego drewna i specjalnie wybrany „Kamień ogrodowy” – ważący ponad tonę piaskowiec, częściowo opracowany przez artystę. Raz do roku Maniak formuje też rzeźbę ze skoszonego na działce siana, która powoli niszczeje, zanim rok później nie powstanie nowa – rzeźbiarski cykl rozpisany jest na 10 lat, ostatnia sianowa rzeźba powstanie w 2028 roku. Wszystko tu jest sztuką, z ogrodzeniem działki włącznie, ale obiekty przy Spacerowej równie dobrze można by postrzegać jako dziwactwa ekscentrycznego Tuchowianina. Maniak nie stawia tu tabliczek z podpisami.

Na Spacerowej jest też jednak tylna furtka (49°53’41.9’’N 21°03’56.5’’E), którą można wyjść na ulicę, oraz – z drugiej strony – podkop pod siatką (49°53’42.3’’N 21°03’58.3’’E). Na rysunku artysta, którego rozpoznajemy po czarnych dresach i białych adidasach, używa owego przekopu, jakby próbował niepostrzeżenie wrócić do lasu.

Słowo „niepostrzeżenie” jest tu być może kluczowe. Rysunki zebrane w nowej książce uwypuklają motyw skradania się i podchodów. W Tuchowie lasów nie ma jednak zbyt wiele. Spacerowanie Maniaka nie polega więc wcale na gubieniu się w naturze, lecz unikaniu miejsc zagospodarowanych przez człowieka. O swoim chodzeniu pisał, jakby notując instrukcję adresowaną do samego siebie: „Przechadzać się miedzami, obrzeżami pól, wzdłuż rzek, strumieni czy płotów, nie wchodząc na tereny prywatne i unikając asfaltowych dróg. / Nie wzbudzać takim chodzeniem podejrzeń”.

Niewzbudzanie podejrzeń jest bardzo trudnym zadaniem.

CAŁY TEKST DO PRZECZYTANIA LUB ODSŁUCHANIA NA STRONIE „DWUTYGODNIKA”.

Na przełaj

Pelee okazała się jedną z tych wysp, na których kierowcy pozdrawiają się przyjaźnie machając dłonią zza przedniej szyby, gdy mijają się autami. Nawet gdy się nie znają. To taki endemiczny zwyczaj, w który włączani się też przyjezdni i turyści, co jest możliwe tylko na niedużych wyspach, w ich małych społecznościach. Zaraz po zjechaniu z promu inne samochody zaczęły nas pozdrawiać i z M. rozentuzjazmowaliśmy się na całego, będąc tak tak ciepło witani, nastroiło nas to pozytywnie na resztę niedługiego pobytu. Endemiczne na Pelee są też roślinność i ptaki, które są główną atrakcją wyspy. I wino; lokalsi chwalą się, że równoleżnikowo mieszkają się na wysokości Portugalii i północnej Kalifornii, mimo że to wciąż Ontario.

Obawiałem się, że wszyscy z promu jadą w to samo miejsce co my, ale nie wiadomo gdzie się podziali i co robili tego dnia, bo na statku w obie strony widzieliśmy te same osoby, ale na wyspie najwyraźniej miały jakieś inne zajęcia niż my. My pojechaliśmy do lasu w południowej części Pelee. O tej porze roku runo leśne gęsto pokrywały dzikie narcyzy i inne kwiaty. Birdwatchersi, polujący cierpliwie na ptaki z aparatami o metrowych obiektywach, trzymali się głównej ścieżki, nie zauważając, że dalej ciągnęła się jeszcze inna, węższa, nieoznaczona, mniej oczywista ścieżka, taka którą trzeba było znaleźć na własną rękę i jej zaufać.

Pelee Island

Szliśmy tą ścieżką równolegle do brzegu jeziora, orientując się względem rytmicznego szumu fal – Erie to jezioro, ale tak ogromne, że zachowuje się jak morze i jest dosyć głośne. Ścieżka kluczyła, gubiła się i musieliśmy ją znajdować na nowo, przeskakiwać przez konary powalonych drzew i schylać się pod gałęziami dzikiej róży. M., który ciągłe zostawał z tyłu, zajęty swoją nową zabawką – aplikacją rozpoznającą ptaki po ich śpiewie, na chwilę stracił mnie z pola widzenia i przekonany, że się zgubił, zaczął wołać „Karol, gdzie jesteś”. Dla mnie był to znak, że coś robimy tak jak należy.

Wreszcie wyszliśmy z lasu na plażę i dalej dotarliśmy na sam koniuszek długiego kamienistego cypla, wychodzącego daleko w jezioro, oblewanego z obu stron przez fale. Nasza wycieczka – 4 h autem z Toronto + 1,5 h na promie + 1 h pieszo przez las – miała bardzo jasno wytyczony cel, czyli wierzchołek owego cypla, zwanego Fish Point. Wydawało nam się, że dotarliśmy do krańca świata, mimo że gdyby móc spojrzeć za horyzont, zobaczyłoby się Trump-Amerykę.

Pelee Island

To wrażenie, że dalej nie ma już nic, jest mi znane – wychowałem się nad Biebrzą na Podlasiu. Za rzeką rozpościerały się łąki, daleko na horyzoncie majaczył las i trudno było sobie wyobrazić, że za tym lasem coś jeszcze jest i mieszkają tam jacyś ludzie. Krajobraz był jak ściana, jak scenografia, na tle której toczyło się wiejskie życie.

Fish Point jest podobne. To fragment lądu, który jakby w akcie nieposłuszeństwa próbuje uciec na południe, slalomem raz w lewo, raz w prawo, ale po jakimś czasie poddaje się i znika w falach jeziora.

Niestety, nie jest to – jak byłem wcześniej przekonany – najbardziej na południe wysunięty fragment Kanady. Na jeziorze Erie jest jeszcze jedna kanadyjska wysepka, nieco bliżej Stanów. Tyle że jest niedostępna – w czasach prohibicji wykorzystywali ją przemytnicy alkoholu, dziś nikt tam nie mieszka i zamieniono ją w ptasie sanktuarium. Prawdziwy południowy kraniec Kanady, który znam wyłącznie ze zdjęć, nie jest jednak tak efektowny i poetycki jak Fish Point.

Pelee Island

*

Dwa tygodnie wcześniej, na inną wyprawę zabrał mnie artysta Krzysztof Maniak. Przez kilka godzin łaziliśmy po lasach i łąkach wokół jego rodzinnego Tuchowa, miasteczka pod Tarnowem. Właściwie trochę się do Krzyśka wprosiłem, wiedząc, że będę w okolicy. Chciałem poznać miejsca, znane mi wcześniej z jego sztuki, w szczególności zaś z książki „Ku naturze”, złożonej z jego opowiadań i instrukcji, służących temu, by zrobić sobie sztukę samemu. Książka nie ma ani jednej ilustracji, nie ma w niej ani fotografii, ani rysunków, które Maniak pokazuje w galeriach. Czytając ją, wszystkie opisywane miejsca i jego artystyczne gesty trzeba więc sobie wyobrazić. Albo do nich trafić – w wielu tekstach podaje ich dokładne współrzędne geograficzne, co do sekundy z jedną cyfrą po przecinku.

Wizyta w Tuchowie przypominała mi podróżowanie do miejsc znanych z książek ulubionych pisarzy, jak nasza, moja i M., podróż w ostatnie lato do Cavendish, rodzinnej miejscowości Lucy Maud Montgomery na Wyspie Księcia Edwarda, którą w swych książkach zamieniała w słynne Avonlea. Sama Montgomery w swojej podróży poślubnej, już jako autorka bestsellerowej powieści, odwiedzała w Szkocji i Anglii miejsca związane z jej ulubionymi pisarzami – zwłaszcza jej ukochanym Walterem Scottem. W każdym razie jechałem do Tuchowa malowniczą trasą kolejową z Krosna, licząc na przygodę.

Krzysiek zabrał na spacer mnie, a ja wziąłem na nasz spacer kamień, który dostałem od Krzyśka na dzień dobry w prezencie. Nie było to wypełnienie żadnej z jego instrukcji z „Ku naturze”, lecz po prostu działanie na miarę moich możliwości. Zresztą mam wrażenie, że w instrukcjach Krzyśka chodzi nie tylko o to, by je wykonać – całkiem dobrze sobie radzą jako działania potencjalne, spisane na kartach książki. A gdy się je wykonuje, równie ważne jak same czynności jest to, co się przy okazji wydarza.

Owe „przy okazji” w Tuchowie było bardzo ważne, chociaż trudno byłoby mi dokładnie powiedzieć, na czym polegało.

Tuchów

Maniak artystycznie anektuje na potrzeby swej sztuki swoją okolicę, zaczynając od swojego podwórka, pełnego mini-landartowych interwencji. Jest tu kopiec, przekop pod płotem i pole darni (wszystko znane z fotografii i pewnego wielkoformatowego rysunku Krzyśka). Jego dziełem jest ulica Spacerowa, której samozwańczo nadał tą nazwę, a później na drodze administracyjnej wymiany korespondencji namówił do tego władze swojego miasteczka. Medium Maniaka może być więc podanie złożone w biurze nadawczym. Do swej sztuki włącza też ulubione drzewa, dziury w ziemi, ślady, drobne gesty, ale też krajobraz w całej jego rozciągłości.

Z Krzyśkiem byliśmy w miejscach, w które bym się sam raczej nie wybrał. Chociaż czasami szliśmy leśnymi duktami i ścieżkami, a nawet drogą, częściej z nich zbaczaliśmy, by pójść na przełaj. (Gdy relacjonowałem naszą wyprawę T., dziwiła się sformułowaniem „na przełaj” w moich ustach, chodzenie na przełaj nie należy do mojego repertuaru.) Ale znowu – gdyby nie Krzysiek, pewnie by mnie te miejsca szczególnie nie interesowały, a na pewno nie poświęciłbym im tyle uwagi, może nie zauważyłbym ich wcale, skupiony na inaczej wyznaczonym celu. Bo mnie – wbrew temu, co tu piszę – przyroda szczególnie nie interesuje. Czasami wydaje mi się, że od nadmiaru świeżego powietrza boli mnie głowa.

Dlatego podczas spaceru z Krzyśkiem zająłem wygodną pozycję osoby oprowadzanej, nie przejmowałem się zegarkiem ani kierunkiem trasy, przerzucając te wszystkie obowiązki na niego. Wcześniej Krzysiek ostrzegł mnie jedynie, bym zabrał ze sobą buty, których nie będę bał się zamoczyć. Potraktowałem tę obawę, że pójdę do lasu w najlepszych pantoflach, jak wyzwanie, wynajdując w mojej szafie gustowny kamuflaż.

Miejsca, które kojarzyłem (albo powinienem był kojarzyć) ze sztuki Krzyśka, odwiedzaliśmy jakby mimochodem. Były to głównie drzewa i nory, kłębowiska kwitnących właśnie darni tak sztywne, że można się po nich wspinać, mokradła, rozkładające się konary, wyjątkowo rosłe huby i inne naroślą, ścieżki wydeptane przez dziki. To miejsca, które Krzysiek fotografuje, rysuje, w których sobie czasami przebywa, czesząc trawy czy eksplorując korzenie drzew.

Tuchów

Gdy geograficznie prace Krzyśka mają bardzo dokładnie określone położenie (współrzędne), czasowe ramy jego działań rozmywają się. Do tych miejsc regularnie powraca. Ale gdy ta geograficzno-artystyczna siatka narzucona przez niego na Tuchów może sobie trwać niezmiennie, wszystko inne się zmienia – pogoda, pory roku, drzewa rosną i obumierają, a trawę trzeba co roku ścinać, jeśli chce mieć się świeże siano.

Można to nazwać jakimś autorskim rodzajem apropriacji, ale Krzyśkowi chodzi chyba bardziej o stworzenie mentalnej, konceptualnej łączności – między artystą i drzewem, między rysunkiem lub fotografią i ich odpowiednikiem w lesie, na polu, na łące.

Spacerując z nim wokół Tuchowa, miałem wrażenie, że przez chwilę mogę w tej szczególnej czasowości i łączności współuczestniczyć; tego jednego dnia podglądać proces rozpisany na lata, albo po prostu – na życie artysty. Świadczy o tym inne miejsce artystycznie namaszczone przez Krzyśka, które odwiedziliśmy tego dnia – jego przyszły, ale już istniejący grób na tuchowskim cmentarzu.

Tuchów

Biorąc przykład z Krzyśka, na czubku Fish Point na Pelee też spisałem z Google Maps współrzędne geograficzne. Jakby te kilka liczb zawierało w sobie obietnicę, że tu wrócę.